İSNAD Atıf Sistemi Nedir? Kimler Kullanır, Neden Tercih Edilir?

İSNAD atıf sistemi, Türkiye’de geliştirilmiş, Türkçe hazırlanmış ve ücretsiz erişilebilen ulusal bir atıf ve akademik yazım standardıdır. Sistem yalnızca kaynak gösterme kurallarını değil, kaynakça düzenini ve akademik yazımın genel ilkelerini de kapsar. Adı ilahiyat çevrelerinde sıkça duyulsa da bugün sosyal bilimlerden sağlık bilimlerine kadar farklı alanlarda kullanılmaktadır.

Bu yazıda İSNAD’ın nasıl ortaya çıktığını, hangi ihtiyaca cevap verdiğini ve iki seçeneğini kısaca anlatıyoruz. Sistemin hangi alan ve dergilerde istendiğini, neden tercih edildiğini ve resmi kaynaklarına nereden ulaşılacağını da ele alıyoruz.

İSNAD Nasıl Ortaya Çıktı?

İSNAD, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Dini İlimler Uygulama ve Araştırma Merkezi (DİMER) bünyesinde geliştirildi. Resmi sitedeki tarihçeye göre çalışmalar, RGD-015 numaralı “Ulusal İlahiyat Atıf Dizini Projesi” kapsamında 24 Ekim 2017’de başladı. Proje ekibi sayfasında Dr. Abdullah Demir geliştirici ve proje koordinatörü olarak gösterilmektedir.

Sistem ilk olarak “İlahiyat Atıf Sistemi” adıyla tasarlandı. İlahiyat dışındaki alanlardan gelen talepler üzerine sosyal ve beşeri bilimlerin tamamına uyarlandı. 1. edisyon 12 Mart 2018’de basılı ve çevrimiçi olarak yayımlandı. Aralık 2019’da yayımlanan 228 sayfalık 2. edisyonla birlikte sistem bütün bilim alanlarında kullanılabilecek biçimde genişletildi.

Hangi İhtiyaca Cevap Verir?

Yaygın atıf sistemlerinin çoğu İngilizce yayın ortamı için hazırlanmıştır. Türkçe kısaltmalar, Arapça ve Farsça eserler ya da hicri tarihler bu sistemlerde ayrıntılı biçimde ele alınmaz. Böyle kaynaklarla çalışan araştırmacılar için ortak bir Türkçe standarda ihtiyaç duyuldu.

İSNAD’ın resmi tarihçesinde sistemin amaçları şöyle özetlenir:

• Ücretsiz ve Türkçe bir atıf ve akademik yazım standardı sunmak
• Arapça ve Farsça eser ve yazar adlarını, hicri ve miladi tarihleri, hadis kaynaklarını ve yazma eser kayıtlarını tek bir biçimde göstermek
• Künye verilerinin kalitesini artırarak atıfların dizinlere doğru aktarılmasına ve atıf kayıplarının azalmasına katkı sağlamak

İki Seçenek: Dipnotlu ve Metin İçi

İSNAD iki ayrı versiyonla kullanılır. İki versiyon aynı veri türlerini kapsar; 2. edisyonla birlikte her biri 41 veri türünü içerecek biçimde genişletilmiştir. Aralarındaki fark, atfın metnin neresinde gösterildiğidir. Hangisinin seçileceği yazarın değil, çoğu zaman derginin ya da enstitünün kararıdır. Aşağıdaki örnekler yalnızca biçimi göstermek amacıyla oluşturulmuştur.

Dipnotlu versiyon: Kaynak bilgisi sayfanın altındaki dipnotta verilir. İlk atıfta künye ayrıntılı yazılır, sonraki atıflarda kısaltılır.

Dipnot örneği: Ayşe Yılmaz, Eğitim Tarihine Giriş (Ankara: Örnek Yayınları, 2021), 45.

Metin içi versiyon: Atıf, cümlenin içinde parantezle yapılır. Parantezde yazarın soyadı, yayın yılı ve sayfa numarası yer alır.

Metin içi örnek: (Yılmaz, 2021, 45)

Her iki versiyonda da metnin sonunda yazar soyadına göre alfabetik dizilen bir kaynakça bulunur. Kısaltmalar Türkçedir; örneğin “ve diğerleri” için “vd.”, çeviri için “çev.” kullanılır.

İSNAD’ı Kimler Kullanır?

İSNAD ilahiyat alanında doğdu, ancak bugün kullanıcıları bu alanla sınırlı değildir. Resmi sitede sistemi kullanan dergilere örnekler verilmektedir. Bu örnekler arasında Mersin İlahiyat Dergisi ve Akdeniz İlahiyat Dergisi gibi ilahiyat dergilerinin yanında Bağımlılık Bilimleri Derlemeleri Dergisi ve Klinik Sağlık Bilimleri Dergisi gibi sağlık alanındaki dergiler de bulunmaktadır. Sistemi yalnızca dergiler değil, tez yazım kılavuzlarında İSNAD’a yer veren lisansüstü enstitüler de kullanmaktadır.

Sistemin yaygınlaşmasında iki gelişme öne çıkar. Yükseköğretim Kurulu (YÖK), 2 Şubat 2021’de İSNAD’ı bütün Türkiye üniversitelerine resmi yazıyla duyurdu. Aynı yıl 4. Türkiye Editörler Çalıştayı’nda alınan kararla sistem enstitülere, dergi editörlerine ve yayıncılara tavsiye edildi. Sitenin “Güncel Durum (Haziran 2026)” bölümünde İSNAD’ı kullanan 64 üniversite enstitüsü ve 186 hakemli dergi bulunduğu belirtilmektedir.

Bu duyuru ve tavsiyeler, İSNAD’ın her yerde istendiği anlamına gelmez. Hangi atıf sisteminin kullanılacağına dergiler ve enstitüler kendi yönergeleriyle karar verir. Bu nedenle çalışmaya başlamadan önce ilgili yazım kurallarını okumak gerekir. Özellikle bir makaleyi başka bir dergiye gönderirken atıf sisteminin de değişip değişmediğine bakılmalıdır.

Neden Tercih Edilir?

1. Türkçe ve ücretsizdir

Kılavuz Türkçe hazırlanmıştır ve çevrimiçi olarak ücretsiz okunabilir. Türkçe kısaltmalar ve terimler kullanıldığı için Türkçe metinlerle uyumu yüksektir.

2. Doğu dilleri ve klasik kaynaklar için hazır kalıplar sunar

Ayet, hadis, yazma eser, arşiv belgesi ve hicri tarih gibi konular için ayrı veri türleri tanımlanmıştır. Yabancı sistemlerde karşılığı zor bulunan bu kaynaklar İSNAD’da belirli bir düzene bağlanmıştır.

3. Yazılım ve çeviri desteği vardır

Zotero, Mendeley, EndNote ve Citavi için şablonlar hazırlanmıştır. Kılavuzun İngilizce çevirisi Aralık 2020’de, Arapça çevirisi Mart 2022’de, Farsça çevirisi Ekim 2022’de kullanıma sunulmuştur. EndNote eklentisi Mayıs 2020’de, Zotero, Mendeley ve Citavi eklentileri Şubat 2022’de yayımlanmıştır. Resmi site de Türkçe, İngilizce, Özbekçe, Arapça ve Farsça olarak kullanılabilmektedir.

4. Yazım denetimi ve ek araçlar sunar

Ekim 2023’te Microsoft Word için “İSNAD Yazım Denetimi” eklentisi yayımlanmıştır. Tarihçedeki bilgiye göre eklenti, Allah’ın isimlerini, sure adlarını ve Arapça ya da Farsça kökenli eser adlarını TDV İslam Ansiklopedisi standartlarına göre denetler. Bunun dışında İSNAD yazı tipi (Mart 2022), İSNAD Klavye (Eylül 2023) ve ders kitaplarıyla eğitim materyallerinde atıf gösterimi için hazırlanan İSNAD Sonnot (Ocak 2025) gibi araçlar da geliştirilmiştir.

Resmi Kaynaklar ve Yardımcı Araçlar

İSNAD’ın güncel kılavuzu sistemin resmi sitesi isnadsistemi.org üzerinden çevrimiçi okunabilir. 2. edisyonun PDF kaydı Zenodo’da da yer almaktadır. Kılavuz yalnızca atıf kurallarından oluşmaz. Akademik yazım bölümünde Türkçe, İngilizce ve Arapça kısaltmaları gösteren bir kısaltmalar dizini gibi yardımcı bilgiler de bulunur. 1. edisyonun sayfaları sitede arşiv olarak tutulmakta ve aktif kullanımda olmadığı belirtilmektedir. Bu nedenle internette karşılaşılan eski örneklere değil, güncel kılavuza bakmak daha doğru olur.

İSNAD’la çalışırken birkaç noktaya dikkat etmek işinizi kolaylaştırır. Metnin tamamında tek bir versiyon kullanılmalı, dipnotlu ve metin içi biçimler karıştırılmamalıdır. Bazı dergiler İSNAD’ı temel alıp kendi ek kurallarını da uygular. Yönergede böyle bir not varsa derginin kuralı önceliklidir.

Künyelerinizi 2. edisyona göre hızlıca oluşturmak için İSNAD 2 kaynakça oluşturma aracını kullanabilirsiniz. Farklı sistemlere ait araçların tamamı kaynakça oluşturma araçları sayfasındadır. Tezinizin biçim ve kaynakça düzenlemesi için tez hizmetleri sayfamıza göz atabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

İSNAD yalnızca ilahiyat alanında mı kullanılır?

Hayır. Sistem ilahiyat için tasarlandı, ancak 2. edisyonla bütün bilim alanlarında kullanılabilecek biçimde genişletildi.

İSNAD kılavuzu ücretli mi?

Hayır. Kılavuz resmi sitede çevrimiçi ve ücretsiz olarak sunulmaktadır.

Dipnotlu versiyonu mu, metin içi versiyonu mu kullanmalıyım?

Bu kararı genellikle dergi ya da enstitü verir. Yönergede belirtilmemişse alanınızdaki yaygın uygulamaya bakabilir, editöre danışabilirsiniz.

İSNAD’ın İngilizce sürümü var mı?

Evet. Kılavuzun İngilizce çevirisi Aralık 2020’de ücretsiz erişime açılmıştır. Arapça ve Farsça çevirileri de bulunmaktadır.