Akademik Yazımda Edilgen Yapı ve Kişi Kullanımı

Türkçe akademik metinlerde “veriler toplanmıştır”, “analizler yapılmıştır” ve “bulgular tartışılmıştır” gibi edilgen cümleler o kadar yaygındır ki birçok araştırmacı bunları akademik yazımın zorunlu bir kuralı sayar. Oysa uluslararası yazım kılavuzlarında ve bazı Türkçe dergilerde birinci şahıs kullanımı da kabul görür, hatta belirli durumlarda önerilir. Akademik yazımda edilgen yapı, eylemi yapanın geri planda tutulduğu ve vurgunun eylemin kendisine ya da sonucuna verildiği cümle kuruluşudur.

Edilgen yapının ne zaman uygun olduğunu, ne zaman anlamı belirsizleştirdiğini bilmek, metnin hem açık hem de alanın geleneklerine uygun olmasını sağlar. Aşağıda edilgen yapının işlevi, birinci şahıs kullanımına ilişkin güncel yaklaşımlar ve çatı uyumsuzluğu gibi sık yapılan hatalar açıklanıyor.

Akademik Yazımda Edilgen Yapı Neden Yaygındır?

Edilgen yapı, araştırmacının kişisel varlığını geri plana iterek yöntem ve bulgulara odaklanılmasını sağlar. Bu özelliği nedeniyle uzun süre bilimsel nesnelliğin dilsel bir göstergesi olarak görülmüştür. Türkçe akademik yazım geleneğinde de özellikle yöntem ve bulgular bölümlerinde edilgen yapı yerleşik bir kullanım haline gelmiştir. “Örneklem tabakalı örnekleme yöntemiyle belirlenmiştir” gibi bir cümlede okuyucu için önemli olan, örneklemi kimin belirlediğinden çok nasıl belirlendiğidir.

Edilgen Yapının Uygun Olduğu Durumlar

Eylemi yapanın bilinmediği, önemli olmadığı ya da bağlamdan açıkça anlaşıldığı durumlarda edilgen yapı doğal bir tercihtir. Yöntem bölümünde uygulanan işlemlerin sıralanması, literatürde genel kabul gören bilgilerin aktarılması ve standart prosedürlerin anlatılması bu durumlara örnektir: “Ölçekler sınıf ortamında uygulanmıştır.”, “Veriler SPSS programıyla analiz edilmiştir.”

Edilgen yapı, cümlenin odağını değiştirmek için de kullanılabilir. Bir paragraf boyunca belirli bir değişken ele alınıyorsa bu değişkeni cümlenin başına almak paragrafın tutarlılığını artırır.

Birinci Şahıs Kullanımına Güncel Yaklaşım

APA 7, yazarın kendi yaptığı işlemleri anlatırken birinci şahıs kullanmasını önerir. Kılavuza göre tek yazarlı çalışmalarda “ben”, çok yazarlı çalışmalarda “biz” kullanılabilir. Yazarın kendisinden “araştırmacı” ya da “yazarlar” gibi üçüncü şahıs ifadelerle söz etmesi ise belirsizlik yaratabileceği için önerilmez. APA 7 ayrıca anlamı daha açık kıldığı durumlarda etken yapının tercih edilmesini önerir.

Türkçe akademik metinlerde bu konuda tek bir uygulama bulunmamaktadır. Bazı dergiler ve alanlar edilgen yapıyı tercih ederken bazıları birinci çoğul şahıs kullanımını kabul etmektedir. Tezlerde ise enstitü kılavuzu ve danışmanın tercihi belirleyicidir. Bu nedenle hedef derginin daha önce yayımladığı makalelerin incelenmesi, alanın beklentisini anlamak için yararlı bir yöntemdir. Hangi tercih yapılırsa yapılsın, metin boyunca tutarlı biçimde uygulanmalıdır.

Akademik Yazımda Edilgen Yapı ve Anlam Belirsizliği

Edilgen yapının aşırı kullanımı, eylemi kimin yaptığının önemli olduğu durumlarda anlamı belirsizleştirebilir. Tartışma bölümündeki “Bu bulgunun kültürel farklılıklardan kaynaklandığı düşünülmektedir” cümlesi, bu düşüncenin yazara mı yoksa literatürdeki başka araştırmacılara mı ait olduğunu açıkça göstermez. Yazarın kendi yorumu ise “Bu bulgunun kültürel farklılıklardan kaynaklanabileceğini düşünüyoruz” biçiminde, literatürdeki bir görüş ise kaynağıyla birlikte verilmelidir.

Benzer biçimde “Çalışmada bazı sınırlılıklar olduğu kabul edilmektedir” gibi ifadeler, yazarın sınırlılıkları üstlenmekten kaçındığı izlenimi verebilir. Yorum, değerlendirme ve katkı bildiren cümlelerde eylemi yapanı açıkça belirtmek metnin şeffaflığını artırır.

Çatı Uyumsuzluğu

Edilgen ve etken yapının aynı cümlede karıştırılması, Türkçe akademik metinlerde sık görülen bir anlatım bozukluğudur. “Veriler toplandı ve SPSS ile analiz ettik” cümlesinde ilk yüklem edilgen, ikinci yüklem etken olduğu için cümle çatı açısından uyumsuzdur. Doğru kullanım “Veriler toplanmış ve SPSS ile analiz edilmiştir” ya da “Verileri topladık ve SPSS ile analiz ettik” biçiminde olmalıdır.

Ortak öğeli cümlelerde de çatı uyumuna dikkat edilmelidir. “Katılımcılara ölçek uygulanmış ve sonuçlarını değerlendirdi” gibi bir cümlede hem çatı hem de özne uyumu bozulmuştur. Bu tür hatalara ilişkin daha fazla örneği anlatım bozukluğunu giderme yazımızda bulabilirsiniz.

Gereksiz “Tarafından” Kullanımı

Edilgen cümlelerde eylemi yapanı belirtmek için “tarafından” sözcüğünü sık kullanmak cümleleri uzatır ve İngilizceden çeviri kokan bir anlatım oluşturur. “Anket formu araştırmacı tarafından katılımcılara dağıtılmıştır” cümlesinde “araştırmacı tarafından” ifadesi çoğu zaman bağlamdan anlaşıldığı için çıkarılabilir. Eylemi yapanı vurgulamak gerekiyorsa cümleyi etken yapıda kurmak daha akıcıdır.

Akademik Yazımda Edilgen Yapı İçin Öneriler

Edilgen yapı akademik yazımın vazgeçilmez bir aracı olmakla birlikte bilinçli biçimde kullanılmalıdır. Yöntem ve bulgular bölümlerinde işlemleri anlatırken edilgen yapı tercih edilebilir. Giriş ve tartışma bölümlerinde ise yazarın amacını, yorumunu ve katkısını ortaya koyan cümlelerde birinci şahıs ya da açık özne kullanılabilir. Metnin son okumasında çatı uyumunun ve şahıs tercihinin tutarlılığının kontrol edilmesi önerilmektedir. Bu kontrolü makale redaksiyonu hizmetimiz kapsamında yapıyoruz.

Akademik Yazımda Edilgen Yapı ve Çeviri Metinler

İngilizceden Türkçeye ya da Türkçeden İngilizceye yapılan çevirilerde şahıs ve çatı tercihleri ayrı bir dikkat gerektirmektedir. İngilizce makalelerde yaygın olan “We collected data from 300 students” gibi etken cümleler, Türkçe akademik gelenekte çoğu zaman “Veriler 300 öğrenciden toplanmıştır” biçiminde aktarılmaktadır. Tersi yönde ise Türkçedeki yoğun edilgen kullanımının İngilizceye birebir aktarılması, uluslararası dergilerin beklediğinden daha ağır ve dolaylı bir metin ortaya çıkarabilmektedir.

Bu nedenle çeviri sırasında kaynak metnin çatı yapısının korunması yerine hedef dilin ve hedef derginin yazım geleneğinin esas alınması önerilmektedir. Uluslararası dergilerin önemli bir bölümü, yöntem bölümünde bile birinci çoğul şahıs kullanımını kabul etmektedir. Türkçe dergilerde ise edilgen yapı hala daha yaygın bir tercihtir.

Çeviri sonrasında metnin hedef dilde bir bütün olarak okunması, çatı ve şahıs tercihlerinin tutarlılığını kontrol etmenin en etkili yoludur. Akademik yazımda edilgen yapı ile etken yapı arasındaki dengenin hedef dile göre yeniden kurulması, çeviri metnin doğal ve akıcı okunmasını sağlamaktadır.

Çatı ve şahıs tercihlerinin metin içinde değişmesi, çoğu zaman metnin farklı zamanlarda ya da farklı yazarlarca yazılmasından kaynaklanır. Ortak yazarlı makalelerde bu tercihin baştan kararlaştırılması ve son okumada bütün metne uygulanması, üslup birliğinin sağlanmasına yardımcı olmaktadır. Tezlerde ise bölümlerin farklı dönemlerde yazılması nedeniyle benzer tutarsızlıklar ortaya çıkabildiği için tezin teslimden önce bu açıdan bütüncül olarak gözden geçirilmesi önerilmektedir.

Sık Sorulan Sorular

Türkçe tezlerde birinci şahıs kullanılabilir mi?

Bu konu enstitüden enstitüye ve alandan alana değişmektedir. Tez yazım kılavuzunuzda bir hüküm bulunmuyorsa danışmanınızla birlikte karar verilmesi ve tercihin tez boyunca tutarlı uygulanması önerilmektedir.

Akademik yazımda edilgen yapı nesnelliği garanti eder mi?

Hayır. Nesnellik, dilsel yapıdan çok iddiaların kanıtlarla desteklenmesine bağlıdır. Edilgen yapı, eylemi yapanı gizlediği durumlarda şeffaflığı azaltabilmektedir.

Bir cümlede hem etken hem edilgen yapı kullanılabilir mi?

Ortak öğeye bağlanan yüklemlerin aynı çatıda olması gerekmektedir. Farklı çatıda yüklemler kullanılacaksa cümle ikiye bölünmelidir.