İkincil Kaynak Gösterimi: “Aktaran” Ne Zaman ve Nasıl Kullanılır?

Literatür taraması sırasında bir kitapta ya da makalede, ilgi çekici bir bilginin başka bir kaynaktan aktarıldığı görülebilir. Özgün kaynağa ulaşılamıyorsa ya da kaynak çok eski, nadir veya okunamayan bir dilde yazılmışsa şu soru doğar: Bu bilgi nasıl kaynak gösterilecek? İkincil kaynak gösterimi, okunmamış özgün bir çalışmadaki bilginin, o bilgiyi aktaran ikinci bir kaynak üzerinden gösterilmesidir.

Türkçe akademik metinlerde bu gösterim çoğunlukla “aktaran” ya da kısaltmasıyla “akt.” ifadesiyle yapılır. Aşağıda ikincil kaynak gösteriminin ne zaman uygun olduğu, APA 7 ve İSNAD’a göre nasıl yapıldığı ve kaynakçada nasıl yer alacağı örneklerle açıklanıyor.

Birincil ve İkincil Kaynak Arasındaki Fark

Birincil kaynak, bir bilginin, bulgunun ya da fikrin ilk kez ortaya konduğu özgün çalışmadır. İkincil kaynak ise bu bilgiyi aktaran, özetleyen ya da yorumlayan başka bir çalışmadır. Örneğin bir kuramın ilk kez açıklandığı kitap birincil kaynak, bu kuramı özetleyen bir ders kitabı ise ikincil kaynaktır. Akademik yazımda temel ilke, mümkün olduğunca birincil kaynağın okunması ve doğrudan ona atıf yapılmasıdır.

İkincil Kaynak Gösterimi Ne Zaman Uygundur?

APA 7, ikincil kaynak kullanımının yalnızca özgün kaynağa ulaşılamadığı durumlarla sınırlı tutulmasını önerir. Özgün çalışmanın baskısının tükenmiş olması, erişilemeyen bir arşivde bulunması ya da araştırmacının okuyamadığı bir dilde yazılmış olması bu durumlara örnektir. Özgün kaynağa kolaylıkla ulaşılabildiği halde ikincil kaynak üzerinden atıf yapılması, akademik özen açısından eleştirilebilir.

İkincil kaynakların bir diğer riski, aktarım sırasında oluşabilecek anlam kaymalarıdır. Aktaran yazar, özgün bilgiyi kendi çalışmasının amacına göre özetlemiş, yorumlamış ya da hatalı aktarmış olabilir. Bu nedenle özellikle tezin temel kavramları ve kuramsal çerçevesi için özgün kaynaklara başvurmak gerekir.

APA 7’de Aktaran Kullanımı

APA 7’ye göre metin içi atıfta önce özgün kaynak, ardından ikincil kaynak verilir. İngilizce metinlerde “as cited in” ifadesi kullanılır: (Allport, 1937, as cited in Nicholson, 2003). Türkçe metinlerde ise bu ifade çoğunlukla “akt.” ya da “aktaran” ile karşılanmaktadır: (Allport, 1937, akt. Nicholson, 2003). Özgün kaynağın yayın yılı bilinmiyorsa yalnızca yazar adı verilebilir.

Anlatı biçimindeki atıflarda da aynı yapı korunur: “Allport’un (1937, akt. Nicholson, 2003) belirttiğine göre…” Türkçe dergilerin bir bölümü “akt.” yerine “aktaran” ya da “Akt.” gibi farklı yazımlar istediği için derginin yazım kurallarının kontrol edilmesi gerekmektedir.

İkincil Kaynak Gösteriminde Kaynakçaya Ne Yazılır?

APA 7’ye göre kaynakçada yalnızca araştırmacının gerçekten okuduğu ikincil kaynak yer alır. Yukarıdaki örnekte kaynakçaya Allport’un çalışması değil, Nicholson’ın 2003 tarihli çalışması yazılır. Okunmamış özgün kaynağın kaynakçaya eklenmesi, araştırmacının o kaynağı okuduğu izlenimini vereceği için doğru değildir.

Bu kural, kaynak gösterme sistemlerine göre farklılık gösterebilmektedir. Bazı enstitü kılavuzları her iki kaynağın da kaynakçada yer almasını isteyebilmektedir. Bu nedenle tez yazım kılavuzunda ikincil kaynaklara ilişkin özel bir hüküm bulunup bulunmadığı kontrol edilmelidir.

İSNAD’da Aktaran Kullanımı

İSNAD atıf sisteminde de başka bir kaynak aracılığıyla ulaşılan bilgiler belirtilir. Dipnotlu sürümde genellikle önce özgün kaynağın künyesi, ardından “aktaran” ya da “akt.” ifadesiyle aktaran kaynağın künyesi verilir. Kullanılacak ifade ve noktalama için İSNAD kılavuzunun güncel baskısı ve derginin kuralları esas alınmalıdır. İSNAD’ın dipnotlu ve metin içi atıflı sürümlerine ilişkin ayrıntılara İSNAD atıf sistemi yazımızdan ulaşabilirsiniz.

İkincil Kaynak Gösteriminde Sık Yapılan Hatalar

İkincil kaynak gösteriminde en sık karşılaşılan hata, özgün kaynağın okunmamış olmasına karşın doğrudan ona atıf yapılmasıdır. Bir kitapta görülen atıfı özgün kaynağı okumadan kopyalamak akademik dürüstlük açısından sorundur. Üstelik aktaran kaynaktaki olası bir hata da bu yolla araştırmacının metnine taşınır.

Diğer sık yapılan hatalar arasında ikincil kaynak gösteriminin aşırı kullanımı, metinde “akt.” ile gösterilen özgün kaynağın kaynakçaya da eklenmesi ve aktaran kaynağın kaynakçada unutulması yer almaktadır. Bir tezde çok sayıda ikincil kaynak gösteriminin bulunması, jüri üyeleri tarafından literatür taramasının yüzeysel yapıldığı biçiminde değerlendirilebilmektedir.

Özgün Kaynağa Ulaşmanın Yolları

İkincil kaynak gösterimine başvurmadan önce özgün kaynağa ulaşmak için çeşitli yollar deneyebilirsiniz. Üniversite kütüphanelerinin abone olduğu veri tabanları, kütüphaneler arası ödünç alma hizmetleri, Google Scholar üzerinden ulaşılabilen açık erişim sürümleri ve yazara doğrudan e-posta yoluyla yapılan talepler bu yollar arasındadır. Türkçe tezler için Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi, Türkçe makaleler için ise DergiPark önemli erişim noktalarıdır.

Klasik eserlerin yeni baskıları ya da çevirileri bulunuyorsa bu baskılar üzerinden atıf yapılması da bir seçenektir. Bu durumda kullanılan baskının ya da çevirinin künyesi kaynakçada belirtilmektedir. APA 7 örneklerine APA 7 kaynakça örnekleri yazımızdan ulaşabilirsiniz.

İkincil Kaynak Gösterimi ve Akademik Dürüstlük

İkincil kaynak gösterimi, doğru kullanıldığında akademik dürüstlüğün bir göstergesidir; çünkü araştırmacı hangi kaynağı gerçekten okuduğunu açıkça belirtmektedir. Buna karşılık ikincil kaynaktan alınan bir bilginin özgün kaynak okunmuş gibi gösterilmesi, okuyucuyu yanıltmaktadır. Atıf yapılan her kaynağın gerçekten incelenmiş olması, bilimsel çalışmanın güvenilirliğinin temel koşullarından biridir.

Çeviri Eserler ve Yeni Baskılar

Yabancı dildeki bir eserin Türkçe çevirisi okunduğunda bu durum ikincil kaynak gösterimi gerektirmemektedir. Çeviri eser, okunan kaynağın kendisi olduğu için doğrudan çeviriye atıf yapılmakta ve kaynakçada çevirinin künyesi verilmektedir. APA 7’ye göre çeviri eserlere yapılan metin içi atıflarda özgün eserin yayın yılı ile çevirinin yayın yılı birlikte gösterilmektedir. Bu gösterim, okuyucunun eserin ilk ne zaman yayımlandığını ve hangi baskının kullanıldığını görmesini sağlamaktadır.

Benzer biçimde bir eserin yeni baskısının okunması da ikincil kaynak gösterimi gerektirmemektedir. İkincil kaynak gösterimi yalnızca bilginin, araştırmacının okumadığı bir çalışmadan başka bir yazarın aktarımı yoluyla alındığı durumlar için kullanılmalıdır. Bu ayrımın doğru yapılması, kaynakçanın da doğru düzenlenmesini sağlamaktadır.

İkincil kaynak gösterimi kullanılan her durumda okuyucunun bilginin zincirini izleyebilmesi amaçlanmaktadır. Okuyucu, aktaran kaynağa ulaşarak özgün çalışmanın künyesini oradan bulabilir ve gerekirse özgün kaynağa kendisi başvurabilir. Bu nedenle aktaran kaynağın künyesi kaynakçada eksiksiz ve doğru verilmelidir. Aktaran kaynakta özgün çalışmanın künyesi eksik ya da hatalı verilmişse bu durum, okuyucunun özgün kaynağa ulaşmasını güçleştirmektedir. Bu nedenle mümkün olduğunca künyesi eksiksiz verilen aktaran kaynakların tercih edilmesi önerilmektedir.

Sık Sorulan Sorular

İkincil kaynak gösteriminde kaynakçaya hangi kaynak yazılır?

APA 7’ye göre kaynakçaya yalnızca okunan ikincil kaynak yazılmaktadır. Enstitü ya da dergi kuralları farklı bir uygulama öngörüyorsa bu kurallar esas alınmalıdır.

“akt.” mı, “aktaran” mı yazılmalıdır?

Her iki kullanım da Türkçe metinlerde yaygındır. Derginin ya da enstitünün tercih ettiği biçim seçilmeli ve metin boyunca tutarlı biçimde kullanılmalıdır.

Tezde kaç ikincil kaynak gösterimi kabul edilir?

Belirli bir sayı sınırı bulunmamaktadır. Ancak ikincil kaynak gösteriminin istisnai durumlarla sınırlı tutulması ve temel kaynaklar için özgün çalışmalara başvurulması önerilmektedir.