Literatür Taraması Nasıl Yapılır? Kaynak Bulma ve Sentezleme

Her tez, kendisinden önce yapılmış çalışmaların üzerine kurulur. Araştırmacının alanında neyin bilindiğini, neyin tartışmalı olduğunu ve neyin henüz araştırılmadığını ortaya koyabilmesi, ancak sistemli bir tarama ile mümkündür. Literatür taraması, bir araştırma konusuyla ilgili bilimsel çalışmaların belirlenmesi, okunması, değerlendirilmesi ve sentezlenmesi sürecidir.

Literatür taraması yalnızca tezin bir bölümünü oluşturmak için değil, araştırma sorusunun belirlenmesi, yöntemin seçilmesi ve bulguların tartışılması için de temel oluşturur. Aşağıda taramanın aşamaları, kullanılabilecek veri tabanları, kaynakların değerlendirilmesi ve literatür bölümünün yazımı açıklanıyor.

Literatür Taraması Neden Yapılır?

Literatür taramasının ilk amacı, araştırma konusunun alandaki yerini belirlemektir. Tarama sayesinde araştırmacı, konusunun daha önce hangi açılardan ele alındığını, hangi yöntemlerin kullanıldığını ve hangi sonuçlara ulaşıldığını görür. Bu bilgi, literatürdeki boşluğu belirlemeye ve araştırmanın özgün katkısını gerekçelendirmeye yarar. Literatür taraması ayrıca kuramsal çerçevenin oluşturulmasına, uygun ölçme araçlarının bulunmasına ve bulguların karşılaştırılacağı çalışmaların belirlenmesine de yardımcı olur.

Anahtar Kelimelerin Belirlenmesi

Taramanın ilk adımı, konuyu tanımlayan anahtar kelimelerin belirlenmesidir. Her temel kavram için eş anlamlı ifadeler, İngilizce karşılıklar ve alanda kullanılan farklı terimler listelenmelidir. Örneğin “tükenmişlik” için İngilizce “burnout” terimi, “öğretmen” için “teacher” ve “educator” gibi karşılıklar birlikte kullanılabilmektedir.

Veri tabanlarında arama yaparken AND, OR ve NOT gibi mantıksal bağlaçlar aramayı daraltmanızı ya da genişletmenizi sağlar. Tırnak içinde yazılan ifadeler tam eşleşmeyle aranır. Yıldız simgesi gibi joker karakterler ise kelimenin farklı eklerini kapsayan aramalara olanak tanır. Bu özelliklerin kullanım biçimi veri tabanına göre değişebildiği için ilgili veri tabanının yardım sayfası incelenmelidir.

Literatür Taraması İçin Veri Tabanları

Uluslararası literatür için Web of Science ve Scopus gibi çok disiplinli veri tabanları ile alana özgü veri tabanları kullanılmaktadır. Sağlık bilimlerinde PubMed, psikolojide PsycINFO, eğitim bilimlerinde ERIC bu veri tabanlarına örnektir. Google Scholar, geniş kapsamı nedeniyle başlangıç taraması için yararlı olmakla birlikte, sonuçların niteliği açısından daha dikkatli değerlendirilmelidir.

Türkçe literatür için Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi, DergiPark ve TR Dizin önemli kaynaklardır. Üniversite kütüphanelerinin abone olduğu veri tabanlarına kampüs ağı ya da uzaktan erişim hizmetleri aracılığıyla ulaşılabilmektedir.

Kaynakların Seçilmesi ve Değerlendirilmesi

Taramada ulaşılan kaynakların hepsi tezde kullanılmaz. Kaynaklar önce başlık ve özetleri üzerinden elenir, ardından konuyla doğrudan ilgili olanlar tam metin olarak okunur. Kaynakların değerlendirilmesinde yayımlandığı derginin hakemli olup olmadığı, yöntemin uygunluğu, örneklemin büyüklüğü ve çalışmanın güncelliği dikkate alınmalıdır. Alanın temel kuramsal kaynakları eski olsa da kullanılmaya devam eder; ancak önceki araştırmaların bulgularının aktarıldığı kısımlarda güncel çalışmaların ağırlıklı olarak yer alması beklenir.

Okunan her kaynak için kısa notlar alınması, sonradan yazım sürecini önemli ölçüde kolaylaştırır. Bu notlarda çalışmanın amacı, yöntemi, örneklemi, temel bulguları ve araştırmacının kendi çalışmasıyla ilişkisi kaydedilebilmektedir. Notların bir tablo halinde tutulması, çalışmaların karşılaştırılmasını da kolaylaştırmaktadır.

Kaynak Yönetimi

Literatür taraması sırasında yüzlerce kaynağa ulaşılabildiği için kaynakları düzenli tutmak önemlidir. Zotero ve Mendeley gibi kaynak yönetim yazılımları, kaynakların künye bilgilerinin saklanmasını, PDF dosyalarının düzenlenmesini ve yazım sırasında atıfların otomatik oluşturulmasını sağlar. Bu yazılımları taramanın başından itibaren kullanırsanız tez yazımının son aşamalarında yaşanan kaynakça sorunlarının çoğunu önleyebilirsiniz.

Literatür Taramasından Literatür Bölümüne

Literatür bölümünün yazımında en sık yapılan hata, okunan çalışmaların birbiri ardına özetlenmesidir. Bu yaklaşım okuyucuya literatürün bir dökümünü sunar, ama yazarın literatürü nasıl değerlendirdiğini göstermez. Bunun yerine bölümün temalar ya da kavramlar etrafında düzenlenmesi ve her temada farklı çalışmaların bulgularının karşılaştırılması önerilmektedir.

Sentez yapılırken çalışmalar arasındaki benzerlikler ve farklılıklar ortaya konmalı, çelişkili bulguların olası nedenleri tartışılmalı ve bölüm, araştırmanın dolduracağı boşluğa doğru ilerleyen bir akışla tamamlanmalıdır. Bölümün sonunda literatürün kısa bir değerlendirmesinin yapılması ve bu değerlendirmenin araştırmanın amacına bağlanması, okuyucunun araştırmanın gerekçesini net biçimde görmesini sağlamaktadır.

Literatür Taramasında Sık Yapılan Hatalar

Literatür taramasında başlıca şu sorunlar görülür: yalnızca Türkçe ya da yalnızca İngilizce kaynaklarla yetinilmesi, güncel çalışmaların gözden kaçırılması, ikincil kaynaklar üzerinden atıf yapılması ve kaynakların metin içinde doğru gösterilmemesi. Kaynaklardaki ifadelerin kaynak metne çok yakın biçimde aktarılması, benzerlik raporlarında yüksek oranlara yol açabilmektedir. Bu konudaki öneriler için benzerlik oranı nasıl düşürülür yazımıza bakabilirsiniz.

Literatür Taramasını Ne Zaman Bitirmeli?

Literatür taraması tez süreci boyunca devam eden bir etkinliktir. Yine de yeni bulunan kaynaklar çoğunlukla daha önce okunmuş çalışmalara atıf yapıyor ve yeni bir bilgi sunmuyorsa tarama yeterli doygunluğa ulaşmış sayılabilir. Tez teslim edilmeden önce son bir güncel tarama yapılarak tez yazımı sırasında yayımlanmış önemli çalışmaların eklenmesi önerilmektedir.

Literatür Taraması ve Okuma Stratejisi

Literatür taraması sırasında ulaşılan çok sayıda kaynağın tamamını baştan sona okumak her zaman mümkün değildir. Bu nedenle bir okuma stratejisi belirlemek gerekir. Kaynakları önce özet, giriş ve sonuç bölümleri üzerinden hızlıca inceleyebilir, araştırmanızla doğrudan ilgili olanları ayrıntılı okuyabilirsiniz. Yöntem ve bulgular bölümleri, özellikle benzer bir desen ya da ölçme aracı kullanan çalışmalarda dikkatle incelenmelidir.

Okuma sırasında her kaynağın kaynakçalarının taranması, yani “kartopu” yöntemiyle ilgili çalışmalara ulaşılması da etkili bir yoldur. Temel bir çalışmaya sonradan atıf yapan çalışmaların veri tabanlarındaki “atıf yapanlar” özelliğiyle bulunması ise literatürün güncel durumunu görmeyi sağlar.

Etik Açıdan Kaynak Kullanımı

Literatür taramasından elde edilen bilgilerin teze aktarılmasında kaynak gösterme kurallarına özen gösterilmelidir. Bir kaynaktaki bilgi kendi cümlelerinizle aktarılsa da atıf yapılmalıdır. Doğrudan alıntılar sınırlı tutulmalı ve tırnak işaretiyle gösterilmelidir.

Literatür taraması sırasında tutulan arama kayıtları, yani hangi veri tabanında hangi anahtar kelimelerle ve hangi tarihte arama yapıldığı bilgisi, sürecin şeffaflığını artırır. Bu kayıtlar, jüri üyelerinin taramanın kapsamına ilişkin sorularını yanıtlarken de işe yarar.

Taramanın kapsamı tez ilerledikçe genişleyebileceği için başlangıçta belirlenen anahtar kelimelerin dönem dönem gözden geçirilmesi önerilmektedir.

Sık Sorulan Sorular

Literatür taraması için kaç kaynak gereklidir?

Belirli bir sayı bulunmamaktadır. Kaynak sayısı alana, konuya ve tezin türüne göre değişmektedir. Önemli olan, konunun temel çalışmalarının ve güncel literatürün kapsanmasıdır.

Literatür taraması ile sistematik derleme aynı şey midir?

Hayır. Sistematik derleme, önceden belirlenmiş ölçütlerle yürütülen ve kendisi bir araştırma yöntemi olan bir çalışma türüdür. Tezlerdeki literatür taraması ise araştırmanın kuramsal temelini oluşturmaktadır.

Eski kaynaklar kullanılabilir mi?

Alanın temel kuramsal kaynakları eski olsa da kullanılabilmektedir. Önceki araştırmaların bulgularının aktarıldığı kısımlarda ise güncel çalışmaların yer alması beklenir.

Türkçe ve yabancı kaynaklar hangi oranda kullanılmalıdır?

Belirli bir oran bulunmamaktadır. Konunun uluslararası literatürdeki temel çalışmaları ile Türkiye bağlamındaki çalışmaların birlikte ele alınması, literatür bölümünün hem kapsamlı hem de bağlama duyarlı olmasını sağlamaktadır.