Kaynakçada Sık Yapılan Hatalar ve Kontrol Listesi

Kaynakça hataları, metin içi atıflarla kaynakça arasındaki uyumsuzluklar, eksik ya da yanlış künye bilgileri, sıralama yanlışları ve aynı metin içinde farklı biçimlerin karışması gibi sorunlardan meydana gelir. Bu hatalar tek tek küçük görünebilir. Ancak hakemler ve tez jürileri kaynakçayı çoğu zaman çalışmanın genel özeninin bir göstergesi olarak okur.

Bu yazıda atıf sistemi ne olursa olsun en sık karşılaşılan kaynakça hatalarını ele alıyoruz. Belirli bir stilin ayrıntılarına girmeden her hatanın nasıl fark edileceğini anlatıyor, yazının sonunda teslimden önce kullanabileceğiniz bir kontrol listesi veriyoruz.

Metin İçi Atıf ile Kaynakça Arasındaki Uyumsuzluk

Sık rastlanan hatalardan biri budur. Metinde atıf yapılan bir kaynak kaynakçada yer almaz ya da kaynakçadaki bir eser metinde hiç anılmaz. APA bu ilkeyi açıkça şu şekilde belirtmiştir; metinde atıf yapılan her eser kaynakçada bulunmalı, kaynakçadaki her eser de metinde anılmalıdır. Bu ilke diğer sistemlerin çoğu için de geçerlidir.

Uyumsuzluk bazen daha sinsi biçimde ortaya çıkar. Yazar adı ya da yıl metinde bir türlü, kaynakçada başka türlü yazılır. Aşağıdaki örnek yalnızca biçimi göstermek amacıyla oluşturulmuştur.

Hatalı eşleşme: Metinde (Yılmaz, 2020), kaynakçada ise Yılmaz, A. (2021). Eğitim tarihine giriş. Örnek Yayınları.

Numaralı sistemlerde ise numaralar kayabilir. Metne sonradan yeni bir kaynak eklendiğinde ondan sonraki bütün numaraların güncellenmesi gerekir. Elle yapılan numaralandırmada bu adım kolayca atlanır.

Eksik ve Yanlış Künye Bilgileri

Bir künyenin işlevi, okurun kaynağa ulaşmasını sağlamaktır. Eksik ya da yanlış bilgi bu işlevi bozar. Sık görülen sorunlar şunlardır:

• Yazar adlarında harf hatası, eksik yazar ya da yanlış ad-soyad sırası
• Yayın yılının metindeki atıfla tutmaması
• Cilt, sayı ve sayfa aralığının eksik ya da hatalı olması
• Kitaplarda yayınevi ya da baskı bilgisinin unutulması
• DOI’nin yanlış yazılması ya da hiç eklenmemesi
• Web kaynaklarında erişim tarihinin istenmesine rağmen yazılmaması

DOI’leri kontrol etmenin kolay bir yolu vardır. DOI’yi https://doi.org/ adresinin sonuna ekleyip açtığınızda doğru makaleye ulaşıyorsanız numara doğrudur. Türkçe karakterlerin (ç, ğ, ı, ö, ş, ü) yazar adlarında ve başlıklarda bozulup bozulmadığına da ayrıca bakmak gerekir. Kurum yazarlı eserlerde ise kurumun adı metin boyunca tek biçimde yazılmalıdır. Aynı kurumun bir girdide kısaltmayla, diğerinde tam adıyla yer alması okuru iki ayrı kaynak olduğu düşüncesine götürebilir.

Biçim Tutarsızlığı

Kaynakça farklı yerlerden toplanan künyelerle oluşturulduğunda biçim karışabilir. Bir girdi APA’ya, diğeri Vancouver’a, üçüncüsü bir veri tabanının hazır çıktısına göre yazılmış olabilir. Okur bu karışıklığı hemen fark eder.

Tutarsızlık genellikle şu ayrıntılarda görülür:

• İtalik kullanımı: kitap ya da dergi adının bazı girdilerde italik, bazılarında düz yazılması
• Büyük harf kullanımı: makale başlıklarının bir girdide cümle düzeninde, diğerinde her sözcüğün baş harfi büyük yazılması
• Kısaltmalar: aynı metinde hem “vd.” hem “et al.” kullanılması
• Noktalama: nokta, virgül ve iki noktanın girdiden girdiye değişmesi
• Dergi adları: bazı dergilerin tam adıyla, bazılarının kısaltmayla yazılması

Hazır çıktıları kopyalamak zaman kazandırır, ama bu çıktılar her zaman doğru değildir. Her girdiyi hedef derginin ya da enstitünün istediği sisteme göre gözden geçirmek gerekir.

Sıralama ve Tekrar Hataları

Yazar-tarih sistemlerinde kaynakça genellikle yazar soyadına göre alfabetik dizilir. Numaralı sistemlerde ise kaynaklar metinde ilk anıldıkları sırayla numaralanır. İki mantığın karıştırılması sık görülen bir hatadır. Örneğin numaralı bir sistemde kaynakçanın alfabetik dizilmesi numaraların anlamını ortadan kaldırır.

Aynı kaynağın kaynakçada iki kez yer alması da yaygındır. Bu çoğu zaman aynı eserin farklı yazımlarla iki ayrı girdi olarak eklenmesinden kaynaklanır. Numaralı sistemlerde aynı kaynak her atıfta ilk aldığı numarayla gösterilir ve kaynakçada bir kez yer alır.

Okunmadan Gösterilen ve Uydurma Kaynaklar

Başka bir çalışmanın kaynakçasından alınan künyeler, asıl kaynak görülmeden kullanıldığında hatalar zincirleme biçimde taşınır. Asıl kaynağa ulaşılamıyorsa ikincil kaynak gösterimi kullanılmalı ve bu durum açıkça belirtilmelidir. Nasıl yazılacağı sistemden sisteme değişir.

Son yıllarda yeni bir risk daha ortaya çıktı. Yapay zeka sohbet araçlarından alınan künyeler gerçekte var olmayabilir. Walters ve Wilder’ın 2023’te Scientific Reports’ta yayımladığı çalışma, ChatGPT’nin ürettiği kaynakçalarda uydurma künyeler ve hatalı bilgiler bulunduğunu göstermiştir. Bu nedenle böyle araçlardan gelen her künyeyi asıl kaynağı bularak doğrulamak gerekir.

Kaynakça Hatalarını Önlemenin Yolları

Aceleyle yapılan son düzenlemeler bu hatalara zemin hazırlar. Birkaç alışkanlık bu riski azaltır:

1. Künyeyi okurken kaydedin

Bir kaynağı okuduğunuz anda künyesini eksiksiz not edin. Sonradan hatırlamaya çalışmak hem zaman alır hem de hataya açıktır.

2. Kaynak yönetim yazılımı kullanın

Zotero, Mendeley ya da EndNote gibi yazılımlar atıf ile kaynakçayı birbirine bağlar. Yine de içeri aktarılan verileri gözden geçirmek gerekir.

3. Başta bir sistem seçin ve ona bağlı kalın

Yazmaya başlamadan önce derginin ya da enstitünün istediği sistemi öğrenin. Yazım sırasında sistem değiştirmek tutarsızlığa yol açar.

4. Kaynakçayı ayrı bir okumayla kontrol edin

Metni okurken kaynakçaya da bakmak dikkati böler. Kaynakçayı metinden bağımsız, ayrı bir okumayla kontrol etmek daha fazla hatayı yakalar.

Kaynakça Kontrol Listesi

Teslimden önce aşağıdaki soruları tek tek yanıtlayabilirsiniz:

• Metinde atıf yapılan her kaynak kaynakçada var mı?
• Kaynakçadaki her kaynağa metinde atıf yapılmış mı?
• Yazar adları ve yıllar metinde ve kaynakçada aynı mı?
• Numaralı sistemde numaralar metindeki ilk atıf sırasını izliyor mu?
• Yazar-tarih sisteminde kaynakça alfabetik mi?
• Her girdide cilt, sayı, sayfa, yayınevi gibi gerekli bilgiler tam mı?
• DOI’ler doğru makaleye çıkıyor mu?
• İtalik, büyük harf, kısaltma ve noktalama bütün girdilerde aynı mı?
• Aynı kaynak kaynakçada iki kez yer alıyor mu?
• Derginin ya da enstitünün özel kuralları uygulanmış mı?

Künyeleri baştan doğru biçimde oluşturmak için kaynakça oluşturma araçlarımızdan yararlanabilirsiniz. APA kullanıyorsanız APA 7 kaynakça örnekleri yazımıza da göz atabilirsiniz. Metninizin bütünüyle gözden geçirilmesi için redaksiyon sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynakça hataları tezin ya da makalenin reddine yol açar mı?

Tek başına her zaman ret sebebi olmaz. Ancak hatalar düzeltme istenmesine, teslimin gecikmesine ve çalışmanın özensiz görünmesine yol açabilir.

Kaynak yönetim yazılımı kullanırsam hata yapmaz mıyım?

Yazılımlar biçimlendirmeyi kolaylaştırır, ama içeri aktarılan veriler eksik ya da hatalı olabilir. Çıktıyı yine de kontrol etmek gerekir.

Kaynakçayı ne zaman kontrol etmeliyim?

Yazım sırasında künyeleri düzenli tutmak işi kolaylaştırır. Son kontrolü ise metin tamamlandıktan sonra, teslimden önce yapmak en doğrusudur.

Yapay zeka araçlarının önerdiği kaynakları kullanabilir miyim?

Yalnızca asıl kaynağı bulup okuduktan ve künyeyi doğruladıktan sonra kullanmalısınız. Bu araçların var olmayan künyeler üretebildiği bilinmektedir.