YÖK Yapay Zeka Etik Rehberi: Tezde ve Makalede Yapay Zeka Kullanımı

Üretken yapay zeka araçları kısa sürede lisansüstü öğrencilerin ve araştırmacıların gündelik çalışma düzenine girmiştir. Literatür taramasından çeviriye, dil kontrolünden veri analizine kadar pek çok aşamada bu araçlara başvurulmaktadır. Ancak hangi kullanımın meşru sayılacağı, hangisinin bilimsel dürüstlük ihlaline dönüşeceği sorusu uzun süre belirsiz kalmıştır.

Yükseköğretim Kurulu (YÖK), bu belirsizliği gidermek amacıyla Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber‘i yayımlamıştır. Mayıs 2024 tarihli rehber, Türkçe ve İngilizce olarak YÖK Proje Geliştirme ve Destekleme Dairesi Başkanlığının sayfasında erişime açıktır.

Rehberin özü şudur: Yapay zeka bilimsel çalışmada bir araç olarak kullanılabilir; ancak özgün fikrin, yorumun ve sorumluluğun yerini alamaz. Kullanım açıkça beyan edilmeli, çıktılar araştırmacı tarafından denetlenmeli ve kişisel veriler korunmalıdır. Bu yazıda rehberin temel ilkeleri, dil kontrolü ve çeviri gibi uygulamalara bakışı ve kullanımın nasıl beyan edileceği ele alınmaktadır. Yapay zekâ araçlarının tez sürecindeki pratik kullanımına ilişkin ayrıntılar için Tez Yazımında Yapay Zeka Kullanımı yazımıza da göz atabilirsiniz.

Rehberin Temel Yaklaşımı: Araç Olarak Yapay Zeka

Rehber, yapay zekayı yasaklayan bir metin değildir. Literatür taraması, veri analizi, kaynakların düzenlenmesi, dil bilgisi ve yazım kontrolü ile çeviri gibi işlerin yapay zekaya yaptırılabileceğini kabul etmektedir. Bununla birlikte her durumda aynı şartı koymaktadır: Çıktı araştırmacı tarafından dikkatle gözden geçirilmeli, hatalar ve taraflı ifadeler ayıklanmalı, ortaya çıkan ürünün yasal ve etik sorumluluğu üstlenilmelidir.

Rehberin çizdiği sınır açıktır. Hipotez geliştirme, tartışma, yorumlama ve uygulama gibi uzmanlık gerektiren aşamalar yapay zeka kullanımının kapsamı dışında tutulmalıdır. Bir kullanımın uygun olup olmadığına karar verirken sorulacak soru da bellidir: Bu kullanım araştırmacının katkısını ortadan kaldırıyor mu? Yanıt evet ise etik sorunla karşılaşılması olasıdır.

Rehber ayrıca yapay zekanın ürettiği bilginin yanlış ya da taraflı olabileceğine dikkat çekmektedir. Model, ancak beslendiği veri kadar tarafsızdır. Bu nedenle çıktıların bilimsel geçerlilik açısından sınanması ve kaynaklarda karşılığının bulunup bulunmadığının doğrulanması gerekmektedir.

Rehberdeki Yedi Temel Etik Değer

Rehber, yapay zekanın bilimsel çalışmalarda kullanımını yedi temel değere dayandırmaktadır:

• Şeffaflık: Yapay zekanın hangi işlevinin, araştırmanın hangi aşamasında ve ne ölçüde kullanıldığının açıkça belirtilmesidir.
• Dürüstlük: Araştırmanın planlanmasından raporlanmasına kadar sürecin taraflılıktan ve bilinçli hatalardan arınmış olmasıdır.
• Özen: İntihalden veri manipülasyonuna, yazarlık sıralamasından katılımcı haklarına kadar tüm aşamalarda sorumluluk bilinciyle hareket edilmesidir.
• Adalet ve saygı: Yapay zeka çıktılarından edinilen bilgilerin kaynağının gösterilmesi ve diğer bilim insanlarının emeğine saygı duyulmasıdır.
• Gizlilik ve mahremiyetin korunması: Katılımcı verilerinin korunması, aydınlatılmış onam sürecinin titizlikle yürütülmesi ve gerektiğinde etik kurul onayının alınmasıdır.
• Hesap verebilirlik: Yapay zekanın akıl yürütme sürecinin bilinemez olması, araştırmacının sonuçlar üzerindeki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
• Etik iklime katkı: Kurumların eğitim, çalıştay ve güncel rehberlerle doğru tercihlerin kolay tercihler haline geldiği bir kurum kültürü oluşturmasıdır.

Rehber, kaynak gösterme ve beyan yükümlülüklerinin ihmal edilmesinin, şartları oluştuğunda disiplin sorumluluğuna yol açacağını da açıkça belirtmektedir.

Dil Kontrolü, Çeviri ve Redaksiyonda Yapay Zeka

Rehberin sık sorulan sorular bölümü, bilimsel çalışmaların çevirisinde ve dil kontrolünde yapay zeka kullanılabileceğini açıkça kabul etmektedir. Ancak bu izin bir koşula bağlanmıştır: Çevirisi ya da dil kontrolü yapılan metnin son hali kullanıcı tarafından denetlenmeli, nihai sorumluluk yazarda kalmalıdır.

Bu koşul uygulamada sanıldığından daha zordur. Yapay zeka araçları cümleleri akıcı hale getirirken terim tutarlılığını bozabilmekte, alanın yerleşik kavramlarını genel karşılıklarla değiştirebilmekte, hatta özgün bir iddiayı fark ettirmeden yumuşatabilmektedir. Çeviride ise anlam kaymaları çoğu zaman ancak her iki dile ve alana hakim bir gözle fark edilebilmektedir.

Rehber bir uyarıda daha bulunmaktadır: Özgün fikirlerin, yöntemlerin ya da belgelerin yapay zeka sistemlerine girilmesi istenmeyen sonuçlar doğurabilir. Yayımlanmamış bir tez ya da makale metnini kullanım şartlarını bilmediğiniz bir araca yüklemeden önce bu riski hesaba katmak gerekir.

Bu nedenle yapay zeka ile yapılan dil düzeltmesinin, alanında uzman bir editör tarafından gözden geçirilmesi rehberin öngördüğü denetim yükümlülüğünü yerine getirmenin güvenli bir yoludur. Akademik Redaksiyon’un akademik redaksiyon ve İngilizce proofreading hizmetlerinde metinler, doktoralı ve alanında deneyimli akademik editörler tarafından incelenmektedir.

Rehbere Göre Ne Yapılabilir, Ne Yapılmamalı?

Rehberin sık sorulan sorular bölümündeki yanıtlar aşağıdaki gibi özetlenebilir:

Rehber ayrıca intihal, veri uydurma ve mahremiyet ihlali gibi sorunlara yol açabilecek durumları sıralamaktadır. Bunların başında yapay zeka kullanımının eserde bildirilmemesi, atfı yapılmamış alıntılar, yapay zekanın ürettiği yanıltıcı verinin kullanılması ve kişisel verilerin mevzuata aykırı biçimde işlenmesi gelmektedir. Rehbere göre kişisel veriler, anonimleştirilmeden ya da maskelenmeden bu sistemlere girilmemelidir.

Yapay Zeka Kullanımı Nasıl Beyan Edilir?

Rehber, beyanın hem yerini hem de içeriğini tarif etmektedir. Yapay zeka kullanılan bölümler yöntem kısmında açıklanmalıdır. Beyanda şu bilgiler yer almalıdır:

• Kullanılan aracın adı ve sürümü,
• Aracın ne zaman kullanıldığı,
• Çalışmanın hangi aşamasında ya da hangi bölümünde kullanıldığı.

Etik kurul onayı gerektiren çalışmalarda da yapay zekanın kullanım amacı, kapsamı ve niteliği hakkında kurula bilgi verilmelidir. Rehber hazır bir beyan şablonu sunmamaktadır. Aşağıdaki metin, rehberdeki öğelerden hareketle tarafımızca hazırlanmış bir örnektir:

Bu çalışmanın İngilizce özetinin dil kontrolünde [araç adı ve sürümü] [tarih] tarihinde kullanılmıştır. Aracın önerdiği düzeltmeler yazar tarafından tek tek değerlendirilmiş, metnin son halinin sorumluluğu yazara aittir. Çalışmanın kuramsal çerçevesinin oluşturulmasında, analizlerinde ve yorumlarında yapay zeka kullanılmamıştır.

Beyan hazırlanırken üniversitenin enstitü yönergesi ve hedef derginin yazar kılavuzu da mutlaka kontrol edilmelidir. Bu metinler, rehberden daha ayrıntılı ya da farklı bir beyan biçimi isteyebilir.

Sık Sorulan Sorular

YÖK tezde yapay zeka kullanımını yasaklamış mıdır?

Hayır. Rehber yasaklayıcı değil, yönlendirici bir dil kullanmaktadır. Yapay zeka bir araç olarak kullanılabilir; ancak kullanım beyan edilmeli ve çıktıların sorumluluğu araştırmacıda kalmalıdır. Üniversitelerin kendi yönergeleri ise daha ayrıntılı kurallar getirebilir.

Yapay zeka ile dil düzeltmesi yapmak intihal sayılır mı?

Rehbere göre dil kontrolü ve çeviri meşru kullanımlar arasındadır. Sorun, kullanımın bildirilmemesi ya da yapay zekanın atfı yapılmamış bilgi üretmesi durumunda ortaya çıkmaktadır.

Yapay zeka makalede yazar olarak gösterilebilir mi?

Gösterilemez. Rehber, yapay zekanın bir çalışmanın nihai halinin sorumluluğunu bir araştırmacı gibi üstlenemeyeceğini vurgulamaktadır.

Türkiye’de yapay zekaya özgü bir mevzuat var mıdır?

Rehberin yayımlandığı tarihte doğrudan yapay zekaya özgü bir mevzuat bulunmamaktadır. Rehber bunun yerine 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, Lisansüstü Eğitim-Öğretim ve Sınav Yönetmeliği ile Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi’nin dikkate alınmasını önermektedir.

Rehberin tam metnine nereden ulaşılır?

Rehberin Türkçe ve İngilizce metinleri YÖK Proje Geliştirme ve Destekleme Dairesi Başkanlığı sayfasında yer almaktadır.

Kaynaklar

• Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber – YÖK
• Rehberin Türkçe tam metni (PDF, Mayıs 2024)