Akademik Makalelerde Yapay Zeka Kullanımı: Etik Kurallar, Atıf Biçimi ve Yüzde Sınırları

Akademik makalelerde yapay zekâ kullanımı, akademik çalışmalar için yeni bir dönemin başlangıcı anlamına gelmektedir. Üretken yapay zeka araçları (ChatGPT, DeepSeek, Gemini, Claude ve diğerleri gibi) akademik yazımda giderek daha fazla kullanılmaktadır. Literatür taraması, metin düzenleme, açıklama ekleme, veri yorumlama ve görsel oluşturma gibi birçok alanı destekleyen bu araçlar, akademik üretimi hızlandırmaktadır. Ancak bu hız ve basitlik, önemli etik soruları da gündeme getirmektedir:

• Yapay zekâ ne ölçüde kullanılabilir?
• Yazar olarak listelenebilir mi?
• Alıntı yapılması zorunlu mu?
• Dergiler yüzde sınırları belirleyebilir mi?
• Telif hakkı kime aittir?

Son zamanlarda birçok dergi ve yükseköğretim kurumu bu konuda net açıklamalar yayınlamıştır. Bu makalede hem dergi uygulamalarını hem de Yükseköğretim Konseyi’nin etik çerçevesini incelenmektedir.

Yapay Zekâ Kullanımı Açıklanmalı mı?

Evet. Şeffaflık artık temel ilkedir. Akademik yayıncılık etiğine göre, bir makalenin hazırlanmasında kullanılan yapay zeka araçları açıkça belirtilmelidir. Özellikle:

• Metnin hangi bölümleri yapay zekâ kullanılarak oluşturuldu?
• Veri analizi için yapay zekâ kullanıldı mı?
• Görseller yapay zekâ kullanılarak mı oluşturuldu?
• Metnin yeniden yazılması için yapay zekâ kullanıldı mı?

Yapay Zekâ Yazar Olabilir mi?

Hayır. Yapay zekâ araçları şu şekilde listelenemez:

• Yazar
• Ortak yazar
• Katkıda bulunan

Sadece katkıda bulunan kişiler yazar olarak listelenmelidir. Çünkü:

• Yapay zekâ araçları yasal olarak sorumlu tutulamaz.
• Akademik etik konularında açıklama yapamazlar.
• Çalışmanın doğruluğundan sorumlu tutulamazlar.

ChatGPT ve Benzeri Araçlara Nasıl Atıf Yapılır?

Yapay zekâ kullanılarak oluşturulan içerik kaynak gösterilecekse, kullanılan araç ve geliştirici bilgisi belirtilmelidir. Şu hususa dikkat etmek önemlidir: Eğer bir metinde yapay zekâ ile ilgili içerik alıntılanıyorsa, bu açıkça belirtilmelidir. Gizli kullanım etik ihlal teşkil edebilir.

Yapay zekâ APA 7 kaynak gösterimi

OpenAI. (2026). ChatGPT (GPT-5) [Büyük dil modeli]. https://chat.openai.com/chat

Yapay zekâ metin içi atıf örneği

“Bulgular anlamlı bir ilişkinin varlığına işaret etmektedir…” (OpenAI, 2026).

Yapay Zekâ Kullanımında Yüzde Sınırı Var mı?

Burada önemli olan sadece yüzde değil aynı zamanda katkının kalitesidir. Yapay zekâ, araştırmanın “birincil üreticisi” olmamalıdır. Bazı dergiler, yapay zekâ katkıları için yüzde aralıkları belirlemektedir:

• %5 – %10 : Açıklama yapılması şartıyla genellikle kabul edilebilir
• %10 – %15 : Ek incelemeye tabi olabilir
• %15 üzeri : Gerekçe sunulmadığı takdirde reddedilme riski yüksektir

Veri Analizinde Yapay Zekâ Kullanımı

Yapay zekâ kullanılarak elde edilen yorumlar eleştirel bir incelemeye tabi tutulmalıdır. Yapay zekâ veri analizinde kullanılabilir. Ancak:

• Kullanılan araç açıkça belirtilmelidir.
• Yöntem ayrıntılı olarak açıklanmalıdır.
• Sonuçlar doğrulanabilir ve tekrarlanabilir olmalıdır.
• İnsan denetimi sağlanmalıdır.

Görsellerde Yapay Zekâ Kullanımı

Veri manipülasyonu, özellikle grafik üretiminde ciddi bir etik ihlal olarak kabul edilebilir. Bir makaledeki bir şekil veya görüntü yapay zekâ kullanılarak oluşturulmuşsa:

• Kullanılan araç belirtilmelidir
• Görüntü, verileri bozmamalıdır
• Manipülatif olmamalıdır
• Bilimsel araştırma etiğine uygun olmalıdır

Telif Hakkı ve Lisanslama Sorunu

Yapay zekâ tarafından üretilen içerik kullanılırken aşağıdaki sorular önemlidir:

• Telif hakkı kime aittir?
• Araç kullanıcıya herhangi bir hak tanıyor mu?
• Eğitim verileri lisanslı mı?
• İçerik başka bir eserden türetilmiş olabilir mi?

Bu nedenle, yapay zekâ aracının kullanım koşullarını dikkatlice incelemek önemlidir.

İnsan Denetimi Zorunludur

Metin, analiz ve sonuçlar insanlar tarafından gözden geçirilmelidir. Bilimsel çalışmaların nihai sorumluluğu insanlara aittir. Yapay zeka:

• Bir yardımcıdır
• Bir üretici değildir
• Hiçbir sorumluluk taşımaz

YÖK’ün Üretken Yapay Zekâ Etik Rehberi

Yükseköğretim Kurulu tarafından yayımlanan: “Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber”, Türkiye’de akademik üretimde yapay zekâ kullanımına ilişkin çerçeve getirmektedir. Özellikle akademik çalışma hazırlayan araştırmacılara yol göstermektedir. Burada temel vurgu:

• Şeffaflık
• Sorumluluk
• Doğrulanabilirlik
• Akademik dürüstlük

Akademik Redaksiyon Perspektifi

Yüksek akademik standartlara ulaşmak, eleştirel düşünmeyi geliştirmek ve metodolojik tutarlılığı sağlamak için insan emeği gereklidir. Yapay zekâ akademik dünyaya kalıcı bir şekilde girmiştir. Ancak kullanımı etik, şeffaf ve denetimli olmalıdır. Bir makalenin kabul edilmesi, yapay zekânın kullanılıp kullanılmaması değil nasıl ve ne ölçüde kullanıldığına bağlıdır. Akademik Redaksiyon olarak bu konuda yaklaşımımız net: yapay zekâ “yardımcı bir araçtır” tek başına akademik üretimin yerine geçemez.

Doğru kullanım:

• Dil akıcılığının kontrolü
• Taslak oluşturma
• Alternatif ifade seçenekleri üretimi
• Özet çıkarma

Yanlış kullanım:

• Literatür uydurma
• Kaynak üretme
• Veri manipülasyonu
• Metin üretimini tamamen yapay zekâya bırakmak